Ik kies voor de neutrale betekenis: elk beeldend werk is een compositie in de neutrale betekenis van samenstelling.

Vervolgens vat ik de klassieke opvatting van vlakverdeling of ruimtelijke verdeling onder compositie in enge zin.

Compositie in ruime zin is dan het samengaan van alle onderdelen waar een werk uit bestaat: vorm, toon, kleur,

perspectief, materiaal, stijl, emotie, het al dan niet aanwezige onderwerp en de relatie tussen dit alles.

Ideeën over compositie in de beeldende kunst namen in de Renaissance een hoge vlucht. Het was de emancipatie

van de vakken schilderen en beeldhouwen van ambachten tot "artes liberales". Dit wordt alom vertaald met vrije

kunsten, hoewel ons huidige begrip kunst nog niet bestond en bovendien de artes liberales niet vrij waren maar sterk

gebonden aan regels. Leon Battista Alberti schreef in zijn De Pictura (1435) en Della Pittura (1436) dat schilders zich

moesten bekwamen in compositie, perspectief, natuurlijke lichtinval en het uitdrukken van natuurlijke emoties. Hij

bepleitte dat een wetenschappelijke benadering van deze punten, samen met een juiste onderwerpkeuze, de

schilder zou doen groeien van ambachtsman tot intellectueel. De schilder die zou schitteren in deze aanpak zou het

gevoel van de mensen kunnen raken en zich op dat punt kunnen gaan meten met dichters en redenaars, lieden die

in Alberti's tijd hoger stonden dan schilders.

"Ik schilder niet volgens een idee", zei Jan Cremer als exponent van onze 60er jaren, "want ideeën zijn waardeloos. Ik

wil alleen maar lekker verven; ik ben toch immers een gewone jongen en al die flauwekul van kunst en hogere ideeën

kan me gestolen worden". Ruim vijf eeuwen na Alberti wilden sommige kunstenaars weer gewone jongens zijn, maar

misschien was dat juist koketteren of arrogantie.

Aan een echte compositieleer lijkt niemand zich nog te wagen in de westerse kunst. Klassieke regels zijn losgelaten.

In onze decennia koos men voor vrijheid. In de academies werden de klassieke gipsmodellen stukgeslagen. Excel-

leren door "maar wat aan te rotzooien" was de gave van Karel Appel. Vrije composities werden mode en het credo van

abstracte kunst. Het Institute for Contemporary Arts in Londen exposeerde in 1957 schilderijen van de door Desmond

Morris getrainde chimpansee Congo. Op een veiling in 2005 bracht Congo's werk meer op dan werken van Renoir en

Warhol. Vrij, vogelvrij en vrijblijvend liggen soms dicht bij elkaar.

Compositie is alles en alles is compositie. Als we ervoor kiezen dat compositie in de kunst alles is wat met de samen-

stelling van een werk te maken heeft, kunnen we het begrip misschien weer inhoud geven. Ik ga het proberen.

Compositie door Chimpansee

Congo (1957). Klik op het

childerij voor vergroting.

Een uitgave van Alberti's

verhandeling over de schilder-

kunst. Klik voor vergroting.

Leon Battista Alberti

(1404-1472)

1

alles is compositie

Het begrip compositie (compositio) is van alle tijden en van alle vakken en niet specifiek van de beeldende

kunst  of de muziek. Het woord heeft verschillende betekenissen die alle te maken hebben met samenstellen.

Vaak wordt het niet neutraal maar normatief gebruikt in de betekenis van goede samenstelling, juiste ordening,

juiste volgorde, soms ook vereffening.

de syllabus compositie is in voorbereiding

1. alles is compositie >

2. chaos en orde

3. zijn er regels?

4. zijn er hulpmiddelen?

5. eenheid, samenhang

6. spanning en balans

7. manieren van kijken

8. geschiedenis en stijlen

9. bijvoorbeeld de gulden snede

10. rondleiding met voorbeelden

11. opdracht en toets

12. literatuur en websites

c o m p o s i t i e l e e r

syllabus door Pieter Berkhout  © 2006 Kunstacademies Haarlem en Leiden